กลยุทธ์สร้างระบบสาธารณสุขที่พร้อมรับมือกับความท้าทายด้านสุขภาพยุคใหม่

ระบบสาธารณสุขที่พร้อมรับมือกับความท้าทายด้านสุขภาพยุคใหม่ คือระบบที่ดูแลประชาชนได้ต่อเนื่อง เป็นธรรม และปรับตัวได้เมื่อเผชิญโรคระบาด สังคมสูงวัย ภัยจากสภาพภูมิอากาศ และความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี องค์การอนามัยโลกประเมินว่า ในปี ๒๕๖๕ มีประชากรทั่วโลกประมาณ ๔.๕ พันล้านคนที่ยังไม่ได้รับบริการสุขภาพที่จำเป็นอย่างครบถ้วน ขณะที่องค์การสหประชาชาติคาดว่า ภายในปี ๒๕๙๓ ประชากรอายุ ๖๕ ปีขึ้นไปจะมีสัดส่วนราวหนึ่งในหกของประชากรโลก ตัวเลขเหล่านี้ชี้ว่าการสร้างความพร้อมไม่อาจพึ่งโรงพยาบาลเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเชื่อมบริการปฐมภูมิ การเฝ้าระวังโรค กำลังคน ข้อมูล เทคโนโลยี การเงิน และความร่วมมือกับชุมชนเข้าด้วยกัน

ความพร้อมของระบบสาธารณสุขหมายถึงอะไร

องค์การอนามัยโลกอธิบายแนวคิดระบบสุขภาพที่ยืดหยุ่นว่าเป็นความสามารถของผู้มีบทบาทด้านสุขภาพ สถาบัน และประชากรในการเตรียมพร้อม รับมือ และฟื้นตัวจากวิกฤต โดยรักษาบริการสุขภาพที่จำเป็นไว้ได้ และเรียนรู้เพื่อปรับปรุงระบบในระยะยาว กล่าวอย่างง่าย ความพร้อมไม่ได้หมายถึงการมีเตียงหรืออุปกรณ์สำรองเท่านั้น แต่รวมถึงการตรวจพบความเสี่ยงก่อนเกิดเหตุ การจัดสรรทรัพยากรอย่างรวดเร็ว และการทำให้ผู้ป่วยยังเข้าถึงการดูแลตามปกติระหว่างวิกฤต

ลักษณะสำคัญของระบบพร้อมรับมือจึงประกอบด้วยความครอบคลุม ความต่อเนื่อง ความเป็นธรรม ความสามารถในการปรับตัว และความเชื่อมโยงระหว่างหน่วยบริการ ตัวอย่างเช่น เมื่อเกิดโรคระบาด ระบบที่เข้มแข็งต้องตรวจพบผู้ป่วยและแจ้งเตือนได้เร็ว มีบุคลากรและเวชภัณฑ์เพียงพอ สื่อสารความเสี่ยงอย่างน่าเชื่อถือ และยังดูแลผู้ป่วยโรคเรื้อรังหรือหญิงตั้งครรภ์ได้โดยไม่สะดุด

การเสริมบริการปฐมภูมิและความต่อเนื่องของการดูแล

บริการปฐมภูมิคือการดูแลสุขภาพด่านแรกที่ประชาชนเข้าถึงได้ใกล้บ้าน ครอบคลุมการส่งเสริมสุขภาพ ป้องกันโรค วินิจฉัย รักษา ฟื้นฟู และประสานส่งต่อ องค์การอนามัยโลกและธนาคารโลกใช้ตัวชี้วัดความครอบคลุมบริการสุขภาพที่จำเป็นติดตามความก้าวหน้าของหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า โดยในปี ๒๕๖๔ ค่าดัชนีทั่วโลกอยู่ที่ประมาณ ๖๘ จาก ๑๐๐ คะแนน แสดงว่ายังมีช่องว่างสำคัญในการเข้าถึงบริการ

ทีมสุขภาพใกล้บ้านและการดูแลต่อเนื่อง

ทีมปฐมภูมิที่ทำงานร่วมกันระหว่างแพทย์ พยาบาล เภสัชกร นักวิชาชีพอื่น และอาสาสมัครสุขภาพ ช่วยให้ประชาชนได้รับการประเมินความเสี่ยงและติดตามรักษาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง และผู้มีข้อจำกัดในการเดินทาง การมีทะเบียนประชากร ระบบนัดหมาย และแผนดูแลรายบุคคลช่วยลดโอกาสที่ผู้ป่วยจะหลุดจากการรักษา

สำหรับประเทศไทย เครือข่ายโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลและอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านเป็นฐานสำคัญของงานส่งเสริมสุขภาพและการเฝ้าระวังในชุมชน การพัฒนาฐานนี้ควรมุ่งเพิ่มการเชื่อมโยงข้อมูลกับโรงพยาบาล การสนับสนุนบุคลากร และช่องทางปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ มากกว่าการเพิ่มภาระงานโดยไม่มีทรัพยากรตามไปด้วย

การป้องกันโรคและการดูแลเชิงรุก

การดูแลเชิงรุกเริ่มจากการค้นหาความเสี่ยงก่อนเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น การคัดกรองความดันโลหิตสูง เบาหวาน มะเร็งที่เหมาะสมกับช่วงวัย ตลอดจนการส่งเสริมวัคซีนและสุขภาพจิต หลักฐานขององค์การอนามัยโลกชี้ว่าโรคไม่ติดต่อเป็นสาเหตุการเสียชีวิตส่วนใหญ่ทั่วโลก การป้องกันปัจจัยเสี่ยง เช่น การสูบบุหรี่ การบริโภคเกลือเกิน และการไม่มีกิจกรรมทางกาย จึงช่วยลดทั้งการเจ็บป่วยและภาระค่าใช้จ่ายในอนาคต

การคัดกรองจะได้ผลเมื่อมีระบบติดตามผล ตรวจยืนยัน และส่งต่อเพื่อรักษา ไม่ใช่เพียงตรวจแล้วแจ้งผลแก่ประชาชน หน่วยบริการควรประเมินด้วยว่ากลุ่มเปราะบางเข้าถึงบริการได้จริงหรือไม่ และปรับวิธีให้บริการตามภาษา ความพิการ ระยะทาง และความพร้อมด้านดิจิทัลของแต่ละชุมชน

การพัฒนาระบบเฝ้าระวังและเตรียมพร้อมรับภาวะฉุกเฉิน

ระบบเฝ้าระวังสุขภาพคือการรวบรวม วิเคราะห์ และใช้ข้อมูลอย่างต่อเนื่องเพื่อค้นหาความผิดปกติและนำไปสู่การตอบสนอง องค์การอนามัยโลกกำหนดกรอบสมรรถนะหลักด้านการเฝ้าระวัง การตอบโต้ภาวะฉุกเฉิน ห้องปฏิบัติการ การสื่อสารความเสี่ยง และการประสานงานไว้ในกฎอนามัยระหว่างประเทศ พ.ศ. ๒๕๔๘ ซึ่งเป็นกรอบความร่วมมือระหว่างประเทศสำหรับจัดการภัยคุกคามสุขภาพที่อาจแพร่ข้ามพรมแดน

การตรวจจับเร็วและการเชื่อมข้อมูลหลายแหล่ง

การตรวจจับที่มีประสิทธิภาพควรเชื่อมข้อมูลจากสถานพยาบาล ห้องปฏิบัติการ งานระบาดวิทยา และการเฝ้าระวังในชุมชน โดยมีเกณฑ์แจ้งเตือนและผู้รับผิดชอบชัดเจน การใช้ข้อมูลจากหลายแหล่งช่วยให้เห็นสัญญาณผิดปกติเร็วกว่าการรอรายงานผู้ป่วยยืนยันเพียงช่องทางเดียว แต่ต้องกำหนดมาตรฐานคุณภาพข้อมูล การคุ้มครองความเป็นส่วนตัว และกระบวนการตรวจสอบก่อนประกาศเตือน

แนวคิดสุขภาพหนึ่งเดียวเชื่อมสุขภาพคน สัตว์ และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน เนื่องจากโรคติดเชื้อบางชนิดมีความเกี่ยวข้องกับสัตว์และระบบนิเวศ การประสานงานระหว่างหน่วยงานสาธารณสุข ปศุสัตว์ เกษตร และสิ่งแวดล้อมจึงช่วยให้ประเมินความเสี่ยงได้รอบด้านขึ้น และลดการตอบสนองที่ล่าช้าจากการทำงานแยกส่วน

แผนฉุกเฉินและการฝึกซ้อม

แผนฉุกเฉินที่ใช้ได้จริงต้องระบุผู้มีอำนาจตัดสินใจ ช่องทางสื่อสาร เกณฑ์ยกระดับการตอบสนอง และวิธีรักษาบริการจำเป็น เช่น การฟอกไต การดูแลหญิงตั้งครรภ์ และการรับยาต่อเนื่อง พร้อมทบทวนแผนด้วยการฝึกซ้อมเป็นระยะ การฝึกช่วยค้นหาคอขวด เช่น การขาดแคลนบุคลากรสำรอง การส่งตรวจล่าช้า หรือความไม่ชัดเจนระหว่างหน่วยงาน ก่อนเกิดเหตุจริง

ประสบการณ์การระบาดของโควิด-๑๙ แสดงให้เห็นว่าความพร้อมต้องครอบคลุมมากกว่าการมีเตียงรองรับผู้ป่วยเฉียบพลัน เพราะมาตรการฉุกเฉินที่ไม่รักษาความต่อเนื่องของบริการอาจทำให้ผู้ป่วยโรคอื่นเข้าถึงการรักษาลดลงได้ บทเรียนสำคัญคือควรติดตามทั้งกำลังรองรับเหตุฉุกเฉินและผลกระทบต่อบริการสุขภาพทั่วไปควบคู่กัน

การลงทุนในบุคลากรและการจัดหาเวชภัณฑ์ที่ยืดหยุ่น

กำลังคนสุขภาพครอบคลุมผู้ให้บริการทุกระดับ รวมถึงบุคลากรสาธารณสุขในชุมชน ผู้เชี่ยวชาญด้านห้องปฏิบัติการ และผู้ทำงานด้านข้อมูล องค์การอนามัยโลกประมาณการว่าโลกอาจขาดแคลนบุคลากรสุขภาพราว ๑๐ ล้านคนภายในปี ๒๕๗๓ โดยผลกระทบรุนแรงเป็นพิเศษในประเทศรายได้ต่ำและปานกลาง การเตรียมระบบจึงต้องแก้ทั้งจำนวน การกระจายตัว ทักษะ สภาพการทำงาน และการคงอยู่ในวิชาชีพ

การวางแผนกำลังคนและดูแลสุขภาวะบุคลากร

การวางแผนกำลังคนควรใช้ข้อมูลภาระโรค อายุของบุคลากร การกระจายบริการ และความต้องการในอนาคต เพื่อกำหนดการผลิต การฝึกทักษะ และการจัดวางตำแหน่งอย่างเหมาะสม ในภาวะฉุกเฉินควรมีแนวทางระดมกำลังคนที่คำนึงถึงความปลอดภัย การพักผ่อน การป้องกันการติดเชื้อ และการสนับสนุนสุขภาพจิต มิฉะนั้นบุคลากรที่เหนื่อยล้าอาจกลายเป็นจุดเปราะบางของระบบเอง

ห่วงโซ่อุปทานและความมั่นคงของยา

ห่วงโซ่อุปทานสุขภาพคือระบบจัดซื้อ จัดเก็บ ขนส่ง และกระจายยา วัคซีน อุปกรณ์ป้องกัน และเครื่องมือแพทย์ ความพร้อมต้องอาศัยข้อมูลคลังสินค้าแบบใกล้เคียงเวลาจริง การคาดการณ์การใช้ การกระจายผู้ผลิตและแหล่งนำเข้า ตลอดจนแผนสำรองเมื่อการขนส่งหยุดชะงัก การสำรองสิ่งของเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากไม่มีระบบหมุนเวียนสินค้าหรือการกำกับวันหมดอายุ

หน่วยงานจัดซื้อควรกำหนดรายการสิ่งของจำเป็นตามสถานการณ์และระดับบริการ พร้อมติดตามการขาดแคลนและความเสี่ยงจากผู้ผลิตรายเดียว การจัดซื้อที่โปร่งใสและการประเมินคุณภาพช่วยลดความเสี่ยงจากสินค้าด้อยมาตรฐาน ขณะเดียวกันการร่วมมือระดับภูมิภาคอาจเพิ่มอำนาจต่อรองและช่วยให้แบ่งปันเวชภัณฑ์เมื่อเกิดวิกฤต

การใช้ข้อมูลและเทคโนโลยีอย่างรับผิดชอบ

สุขภาพดิจิทัลคือการใช้เทคโนโลยีและข้อมูลเพื่อสนับสนุนการดูแล การบริหาร และการตัดสินใจ ตั้งแต่เวชระเบียนอิเล็กทรอนิกส์ การปรึกษาทางไกล ไปจนถึงเครื่องมือวิเคราะห์ข้อมูล องค์การอนามัยโลกเสนอให้ประเทศต่าง ๆ วางยุทธศาสตร์สุขภาพดิจิทัลที่เชื่อมกับระบบบริการจริง ไม่ใช่ลงทุนในแอปพลิเคชันที่แยกส่วนและไม่สามารถแลกเปลี่ยนข้อมูลได้

การเชื่อมโยงข้อมูลและการตัดสินใจจากหลักฐาน

ระบบข้อมูลที่เชื่อมโยงกันช่วยให้บุคลากรเห็นประวัติการรักษาที่จำเป็น ลดการตรวจซ้ำ และติดตามแนวโน้มโรคได้รวดเร็ว หัวใจสำคัญคือมาตรฐานข้อมูลร่วม สิทธิการเข้าถึงตามหน้าที่ และการบันทึกข้อมูลที่ถูกต้อง ผู้บริหารควรกำหนดตัวชี้วัดที่นำไปใช้ปรับบริการได้ เช่น เวลารอคอย ความต่อเนื่องของการรักษา อัตราการขาดยา และความแตกต่างในการเข้าถึงระหว่างพื้นที่

บริการทางไกล ความปลอดภัย และความเป็นธรรมดิจิทัล

การปรึกษาทางไกลเหมาะกับการติดตามอาการบางประเภท การให้คำแนะนำ และการประสานผู้เชี่ยวชาญ แต่ไม่อาจทดแทนการตรวจร่างกายหรือบริการฉุกเฉินทุกกรณี การนำมาใช้จึงต้องมีเกณฑ์คัดเลือกผู้ป่วย ช่องทางเปลี่ยนไปพบแพทย์โดยตรง และมาตรการรักษาความลับ นอกจากนี้ควรมีทางเลือกผ่านโทรศัพท์หรือการพบเจ้าหน้าที่สำหรับผู้สูงอายุ ผู้พิการ และผู้ที่ไม่มีอินเทอร์เน็ต เพื่อไม่ให้เทคโนโลยีเพิ่มความเหลื่อมล้ำ

การเงินสุขภาพและธรรมาภิบาลที่สร้างความเป็นธรรม

การเงินสุขภาพที่ยั่งยืนหมายถึงการระดมและจัดสรรงบประมาณให้ประชาชนเข้าถึงบริการจำเป็นโดยไม่ประสบภาระค่าใช้จ่ายจนกระทบฐานะ องค์การอนามัยโลกรายงานว่าประชาชนหลายพันล้านคนยังเผชิญความยากลำบากทางการเงินจากค่าใช้จ่ายสุขภาพโดยตรง ขณะที่เป้าหมายหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้ามุ่งให้ทุกคนได้รับบริการที่มีคุณภาพโดยไม่ต้องเผชิญความลำบากทางการเงิน

จัดงบประมาณตามความจำเป็นและผลลัพธ์

การจัดสรรงบประมาณควรคำนึงถึงจำนวนประชากร ภาระโรค ความยากจน ระยะทาง และต้นทุนการให้บริการในแต่ละพื้นที่ พร้อมกันงบสำหรับการป้องกันโรคและการเตรียมพร้อมซึ่งมักให้ผลระยะยาวแต่ไม่เห็นผลทันที การประเมินผลควรดูทั้งคุณภาพและความเป็นธรรม ไม่ใช่พิจารณาเฉพาะจำนวนบริการหรือจำนวนผู้ป่วยที่รักษาได้

ความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของประชาชน

ธรรมาภิบาลที่ดีต้องมีบทบาทและความรับผิดชอบชัดเจน เปิดเผยข้อมูลที่เหมาะสม และเปิดช่องให้ประชาชนร่วมกำหนดลำดับความสำคัญ การรับฟังผู้ใช้บริการและกลุ่มเปราะบางช่วยให้เห็นอุปสรรคที่ตัวเลขรวมอาจมองไม่เห็น เช่น ค่าเดินทาง ภาษาที่ใช้สื่อสาร หรือการเลือกปฏิบัติ การสื่อสารความเสี่ยงอย่างตรงไปตรงมายังช่วยสร้างความไว้วางใจ ซึ่งเป็นทรัพยากรสำคัญในช่วงวิกฤต

การปรับระบบให้รับมือสังคมสูงวัย ภัยภูมิอากาศ และสุขภาพจิต

ความท้าทายด้านสุขภาพไม่ได้จำกัดอยู่ที่โรคระบาด การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร ภัยพิบัติ และความเครียดทางสังคมล้วนเพิ่มความต้องการบริการ องค์การสหประชาชาติคาดว่าในปี ๒๕๙๓ ประชากรโลกอายุ ๖๕ ปีขึ้นไปจะมีสัดส่วนประมาณร้อยละ ๑๖ หรือราวหนึ่งในหกของประชากร นโยบายสุขภาพจึงต้องเตรียมระบบดูแลระยะยาวและการทำงานร่วมกันระหว่างสุขภาพกับสังคม

การดูแลผู้สูงอายุและผู้มีโรคเรื้อรัง

การดูแลผู้สูงอายุที่มีประสิทธิภาพเน้นความสามารถในการใช้ชีวิตและความต้องการเฉพาะบุคคล ไม่ใช่รักษาโรคแยกส่วนเพียงอย่างเดียว ควรเชื่อมการดูแลที่บ้าน การฟื้นฟู การป้องกันการหกล้ม การทบทวนยา และการสนับสนุนผู้ดูแลในครอบครัว โดยมีระบบส่งต่อระหว่างบริการสุขภาพและบริการสังคมที่ชัดเจน

สถานพยาบาลและชุมชนที่ทนต่อสภาพภูมิอากาศ

คลื่นความร้อน น้ำท่วม ภัยแล้ง และมลพิษทางอากาศส่งผลต่อทั้งสุขภาพประชาชนและการทำงานของสถานพยาบาล องค์การอนามัยโลกเตือนว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นภัยคุกคามต่อสุขภาพและอาจเพิ่มความเสี่ยงจากความร้อน โรคติดเชื้อ และภาวะขาดแคลนอาหาร ระบบที่พร้อมควรประเมินความเสี่ยงของสถานพยาบาล วางแผนไฟฟ้าและน้ำสำรอง จัดระบบเตือนภัย และคุ้มครองกลุ่มเสี่ยงในชุมชน

สุขภาพจิตและการสนับสนุนทางสังคม

สุขภาพจิตเป็นองค์ประกอบหนึ่งของสุขภาพโดยรวม แต่บริการยังเข้าถึงได้ไม่เท่าเทียม องค์การอนามัยโลกระบุว่าก่อนเกิดการระบาดใหญ่ในปี ๒๕๖๓ มีประชากรทั่วโลกราวหนึ่งในแปดคนที่มีภาวะผิดปกติทางจิต การเสริมบริการปฐมภูมิให้คัดกรองและดูแลปัญหาที่พบบ่อยได้ พร้อมระบบส่งต่อผู้มีความเสี่ยงสูง จะช่วยลดช่องว่างระหว่างความต้องการกับบริการเฉพาะทาง

แนวทางลงมือสร้างระบบสาธารณสุขที่พร้อมรับมือ

การเปลี่ยนแปลงควรทำเป็นลำดับและวัดผลได้ โดยเริ่มจากการประเมินจุดเปราะบางของระบบและกำหนดผู้รับผิดชอบร่วมกัน แนวทางต่อไปนี้ช่วยเชื่อมการลงทุนระยะยาวเข้ากับการเตรียมพร้อมในภาวะฉุกเฉิน

1. ประเมินความเสี่ยงและช่องว่างของบริการแยกตามพื้นที่ กลุ่มประชากร และเหตุฉุกเฉินที่มีโอกาสเกิด
2. เสริมบริการปฐมภูมิ การป้องกันโรค และระบบติดตามผู้ป่วย เพื่อรักษาความต่อเนื่องของการดูแล
3. พัฒนากำลังคน แผนสำรองบุคลากร และระบบสนับสนุนสุขภาวะของผู้ปฏิบัติงาน
4. เชื่อมระบบเฝ้าระวัง ห้องปฏิบัติการ และข้อมูลบริการ พร้อมกำหนดมาตรการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล
5. ทบทวนแผนฉุกเฉินและฝึกซ้อมร่วมกันระหว่างหน่วยงานสุขภาพ ชุมชน และภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง
6. จัดงบประมาณและเวชภัณฑ์ตามความเสี่ยง พร้อมติดตามความเป็นธรรม คุณภาพ และผลลัพธ์ด้านสุขภาพ
7. เปิดเผยข้อมูลและรับฟังประชาชน โดยเฉพาะกลุ่มที่มักเข้าไม่ถึงบริการ

ตัวชี้วัดสำหรับติดตามความก้าวหน้าอาจประกอบด้วยเวลาตั้งแต่ตรวจพบสัญญาณจนเริ่มตอบสนอง ความพร้อมของยาและอุปกรณ์จำเป็น ความต่อเนื่องของการดูแลผู้ป่วยเรื้อรัง จำนวนบุคลากรที่กระจายตามความต้องการ และความแตกต่างในการเข้าถึงบริการระหว่างพื้นที่ ควรเผยแพร่ผลอย่างสม่ำเสมอและใช้ข้อมูลปรับแผน ไม่ใช่เก็บไว้เพื่อรายงานเพียงอย่างเดียว

บทสรุป

ระบบสาธารณสุขที่พร้อมรับมือเริ่มจากบริการปฐมภูมิที่เข้าถึงได้ ต่อด้วยการเฝ้าระวังและเตรียมพร้อมที่ตรวจพบภัยได้รวดเร็ว มีกำลังคนและห่วงโซ่อุปทานที่ยืดหยุ่น ใช้ข้อมูลและเทคโนโลยีอย่างปลอดภัย และมีการเงินกับธรรมาภิบาลที่ยึดความเป็นธรรมเป็นหลัก การเตรียมระบบให้รองรับผู้สูงอายุ ภัยภูมิอากาศ และสุขภาพจิตยังช่วยให้ความพร้อมครอบคลุมชีวิตประจำวัน ไม่ใช่เฉพาะช่วงวิกฤต

รัฐบาล หน่วยบริการ ภาควิชาการ ภาคเอกชน และชุมชนควรร่วมกันทบทวนความเสี่ยง ลงทุนในจุดอ่อน และเผยแพร่ผลการดำเนินงานอย่างโปร่งใส ผู้อ่านสามารถศึกษากรอบเพิ่มเติมจากองค์การอนามัยโลกในหัวข้อหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ความยืดหยุ่นของระบบสุขภาพ กฎอนามัยระหว่างประเทศ และยุทธศาสตร์สุขภาพดิจิทัล

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• องค์การอนามัยโลก. รายงานติดตามหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าระดับโลก พ.ศ. ๒๕๖๖: who.int/publications/i/item/9789240080379
• องค์การอนามัยโลก. กรอบการดำเนินงานเพื่อระบบสุขภาพที่ยืดหยุ่นและยั่งยืน: who.int
• องค์การอนามัยโลก. กฎอนามัยระหว่างประเทศ พ.ศ. ๒๕๔๘: who.int/health-topics/international-health-regulations
• องค์การอนามัยโลก. ยุทธศาสตร์สุขภาพดิจิทัลระดับโลก พ.ศ. ๒๕๖๓–๒๕๗๓: who.int/publications/i/item/9789240020924
• องค์การอนามัยโลก. กำลังคนด้านสุขภาพและการประมาณการการขาดแคลนบุคลากร: who.int/health-topics/health-workforce
• องค์การสหประชาชาติ กรมกิจการเศรษฐกิจและสังคม. แนวโน้มประชากรโลก พ.ศ. ๒๕๖๕: population.un.org/wpp
• องค์การอนามัยโลก. การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสุขภาพ: who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health
• องค์การอนามัยโลก. สุขภาพจิต: who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders